قطعه‌هایی مسروقه از قرآن‌های حرم امام علی علیه السلام

image_pdfimage_print
کتابخانۀ حرم علوی (مکتبه الروضه الحیدریه یا الخزانه الغرویه) در نجف اشرف یکی از غنی‌ترین مجموعه‌های قرآنی و تفسیری را در خود جای داده است. بیش از ۵۰۰ نسخه‌ از مصاحف قرآن و تفاسیر قرآنی بسیار ارزشمند در این کتابخانه نگهداری می شود که برخی از آنها، بیش از یکهزار سال پیش بر آستان حرم علوی وقف شده‌اند.
موضوع این نوشتار کوتاه، اشاره به برخی از قطعات قرآنی متعلق به کتابخانه‌ی حرم علوی در نجف اشرف است که در سالها و دهه‌های اخیر بر اثر سهل‌انگاری از این کتابخانه سرقت شده و اکنون با شماره‌هایی مشخص در برخی موزه‌های جهان نگهداری می‌شوند. این نسخه‌ها به بیش از ده مورد می‌رسد، اما من در اینجا تنها به سه نمونه‌ی آن اشاره می‌کنم که هر سه را کاتبانی ایرانی طی قرون پنجم و ششم هجری و با سبک کوفی ایرانی کتابت کرده‌اند.
الف) نسخه‌ی ش ۴۴ با شماره ثبت ۴۴/۳/۱ به کتابت و تذهیب محمد الزنجانی در سال ۵۳۱ هجری 
تعداد ۸ برگ قرآنی اکنون در موزۀ متروپلیتین به شماره‌های ۱۹۹۶.۲۹۴ و ۱۹۹۶.۲۳۸ نگه‌داری می‌شود و شمارۀ ثبت آنها در موزه نشان می‌دهد که این ۸ برگ بسیار باارزش در سال ۱۹۹۶ در دو مرحله وارد موزۀ متروپلیتین شده‌اند؛ لذا احتمال می‌رود این برگه‌ها در دهۀ ۱۹۹۰ میلادی و در زمان حاکمیت صدام حسین و حزب بعث عراق از کتابخانۀ حرم (موسوم به مکتبه الروضه الحیدریه یا الخزانه الغرویه) خارج و در زمانی مناسب در یکی از حراج‌های غربی از سوی موزۀ فوق الذکر خریداری شده‌اند. این برگه‌ها دقیقاً افتادگی‌های یک نسخۀ ناقص الطرفین در کتابخانۀ حرم علوی در نجف اشرف را می‌پوشانند و در تمام ویژگی‌ها به آن شباهت دارند. فی‌المثل برگه‌ای در مجموعه موزۀ متروپلیتین، به والله محیط بالکافرین (بقره: ۱۹) ختم می‌شود، و برگ نخست از نسخۀ نجف، با یکاد البرق یخطف (بقره: ۲۰) آغاز می‌شود.
تصاویری از این برگه‌ها در موزۀ متروپلیتین را در وبسایت این موزه می‌توان مشاهده کرد:
لینک شماره ۱
لینک شماره ۲
لینک شماره ۳

 زیرنویس:

اصل این نسخه که برگ‌هایی از آغاز و انجامش مفقود شده (و از طریقی به موزۀ متروپلیتین راه یافته) است، اکنون با شمارۀ مسلسل ۴۴ و شماره ثبت ۴۴/۳/۱ در بخش مخطوطات کتابخانۀ حرم امیرالمومنین علیه السلام در نجف اشرف نگه‌داری می‌شود. آقای حسین جهاد الحسانی در توصیف کوتاه این نسخه، در کتاب فهرس المصاحف المخطوطه فی خزانه العتبه العلویه المقدسه (ص ۵۲) نوشته‌اند: «در شناسنامۀ قدیمی نسخه آمده است: که صفحات نخستین نسخه حاوی تذهیب و تزویق است، اما من در نسخۀ حاضر چنین چیزی نمی‌یابم و احتمال می‌دهم این نقصان به حدود ۳۰ سال قبل بازگردد. همچنین در شناسنامۀ قدیمی این نسخه در کتابخانه چنین آمده است که سال کتابت نسخه ۵۳۱ هجری است، اما من چنین تاریخی را در کل نسخه ندیده‌ام.» این امر نشان می‌دهد که فهرست‌نویس قدیم نسخه در دهۀ ۷۰ یا ۸۰ در زمان ورود اطلاعات نسخه، به برگه‌های آغاز و پایان نسخه دسترسی داشته است. این برگه‌ها اکنون در موزۀ متروپلیتین نگه‌داری می‌شود و در ضمنِ آنها، هم برگه‌های مذهَّب بسیار زیبای نخستین هست، و هم نام کاتب و سال کتابت نسخه در آنها قید شده است. من درباره‌ی این اثر بسیار مهم، مقاله‌ای مفصل نوشته‌ام که قرار است در شماره دوم از مجله‌ی پژوهشهای نسخه‌شناسی انتشار یابد.

 زیرنویس:

ب) نسخه‌ی ش ۵۷۵ به شماره ثبت ۵۴۸/۳/۷ کتابت در قرن پنجم هجری
این یک نسخه‌ی قرآنی کامل است که در آغاز آن رساله‌ای کوتاه در علم قرائات کتابت شده و در آغاز هر سوره‌اش، اطلاعاتی در خصوص تعداد آیات، مکی بودن و مدنی بودن سوره، فضل قرائت سوره و مانند آن آمده است. نوع کتابت، تذهیب، و سرسوره‌های آن بسیار خاص است و تا جایی که می‌دانم، در سایر نمونه‌های آن قرون تکرار نشده است. نسخه‌ی فوق را علی بن جمعه الموصلی در سال ۹۱۵ هجری بر حرم علوی وقف کرده است. در حاشیه ص ۳۵ نوشته شده است: «وقفنمود علی بن جمعه الموصلی این مصحف شریف را در آستانه امیر المومنین علی ولی الله صل الله علیه و سلم. آمرزیده باد خواننده و نظر کننده در حق این فقیر فاتحه بخوانید. در تاریخ سنه خمس عشر و تسعمائه هجرته النبویه.» کاتب نسخه که قطعا از اهل سنت است ــ چراکه سوره لیل را سوره الصدیق رضی الله عنه نامیده است ــ کلماتی خاص مانند “محمد” را که ۴ بار در کل قرآن تکرار شده است، با هنرمندی خود به صورت متمایز و درست‌تر از خط اصلی همراه با آرایه‌هایی بصری متمایز کتابت می‌کند.

 زیرنویس:

بخشی از این نسخه چند دهه قبل از نجف خارج شده و در دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی به موزه‌ی متروپلیتین راه یافته است (در دو شمارۀ ۴۵.۱۴۰ و ۴۰.۱۶۴). از جمله دو برگه‌ای که در سوره‌های فتح و محمد حاوی نام پیامبر اکرم (ص) است. با مراجعه به نسخه‌ی موجود در حرم علوی، درمی‌یابیم که بین ص ۵۷۳ و ۵۷۴ از این مصحف که حاوی آیات پایانی سوره فتح و آغاز حجرات است، در نسخه نیست. این بخش مفقوده اکنون به صورت تمام و کمال در موزه متروپلیتین است. این برگه حاوی نام محمد است. همچنین برگه‌ی حاوی نام مبارک پیامبر اکرم (ص) در سوره ی محمد نیز در اصل نسخه در نجف نیست. این برگه بین صفحات ۵۶۵ و ۵۶۶ قرار می‌گیرد. برای رویت دیگر تکه‌هایی مفقوده از میانه و اواخر این نسخه که اکنون در موزه‌ی متروپلیتین نگه‌داری می‌شود، نک. سایت موزه در آدرس زیر:

برگ پایانی موجود در حرم علوی (نجف، ش 575) به کتابت زید بن الرضا در 432 هجری در طبرستان
برگ پایانی موجود در حرم علوی (نجف، ش ۵۷۵) به کتابت زید بن الرضا در ۴۳۲ هجری در طبرستان
برگ پایانی نسخه نجف 575 (اکنون در موزه متروپلیتین)
برگ پایانی نسخه نجف ۵۷۵ (اکنون در موزه متروپلیتین)

ج) نسخه‌ی ش ۳۳۸ با شماره ثبت ۳۹۶/۲/۵ کتابت زید بن الرضا در سال ۴۳۲ هجری در طبرستان۵۰
سال پیش وقتی جناب استاد سید احمد حسینی اشکوری، فهرستی کوتاه در معرفی برخی مصاحف و نسخه‌های حرم علوی را منتشر کرده‌اند، این نسخه بسیار نفیس به صورت کامل در کتابخانه‌ی حرم علوی بوده است، چرا که استاد حسینی اشکوری در توصیف بسیار کوتاه خود، به نام کاتب و ترقیم پایان نسخه چنین اشاره کرده‌اند: «نسخه کتبها وذهَبها: زید بن الرضا بن زید بن علی بن هارون بن الحسین بن محمد بن هارون بن محمد بن القاسم بن الحسن بن زید بن الحسن بن علی بن أبی طالب سنه ۴۳۲هـ »(أحمد الحسینی، فهرست مخطوطات خزائن الروضه الحیدریه، ص ۱۵، رقم ۳۸۸). این امر نشان می‌دهد که قرآن فوق الذکر که در سال ۴۳۲ به دست یکی از علویان یا زیدیان طبرستان کتابت شده، در سال ۱۹۷۰ میلادی در خزانه‌ی حرم علوی کامل بوده است.
اگر اکنون به کتابخانه‌ی حرم علوی سری بزنیم، درمی‌یابیم که مجموعا ۳۰ برگ از ابتدا و انتهای نسخه مفقود است. نه آرایه‌های بسیار زیبا و دو لوح آغازین نسخه، و نه بخش‌های پایانی نسخه از جمله ترقیم و امضای کاتب در نسخه موجود است. نسخه‌ی فوق در وضع کنونی‌اش با آیه‌ی ۹۷ سوره‌ی بقره آغاز می‌شود و آخرین بخش موجود در آن، آیۀ ششم سوره‌ی منافقون است.

 زیرنویس:

تمامی این ۳۰ برگ مفقود از نسخۀ بالا، در حراج کریستیز لندن (۲۶ آوریل ۲۰۰۵)، به قیمت ۱۱۷۶۰۰ پوند به فروش رسیده است. در سایت اینترنتی و نیز در کاتالوگ انتشار یافته از این حراج، به جزییات این ۳۰ برگ اشاره شده است. نمونه‌ای از تصویر این بخش قرآن، و توضیحات این حراج را در لینک زیر می‌توان دید:

در تصویری که حراج یادشده از ترقیم پایانی نسخه در کاتالوگ خود منتشر کرده است، نام کتابت و سال کتابت عیناً به همان صورت که در بالا ذکر کردیم آمده است: «کتبه و ذهبه زید بن الرضا بن زید بن علی بن هرون بن الحسین بن [محمد] بن هرون بن محمد بن القاسم بن زید بن الحسن بن علی بن ابی طالب سلم الله علیه و علی ذریته الطاهرین. وفرغ من کتابته ؟ فی شهر رجب سنه اثنین و ثلثین و اربع مائه من هجره [النبی].»

رقم کاتب نسخه ش 338 (زید بن الرضا)، مورخ سال 432 هجری که در حراج لندن (کریستیز، 2005) به فروش رفته است
رقم کاتب نسخه ش ۳۳۸ (زید بن الرضا)، مورخ سال ۴۳۲ هجری که در حراج لندن (کریستیز، ۲۰۰۵) به فروش رفته است

از اینجا معلوم می‌شود که هر یک از این نسخه‌های قرآنی در دوره‌ای ناقص شده و بخش‌هایی از آنها به اروپا و آمریکا منتقل شده‌اند: قرآن نخست در دوران حکومت صدام حسین، قرآن دوم در دهه ۱۹۴۰ میلادی، و قرآن سوم در سال ۲۰۰۵ میلادی و پس از سرنگونی حکومت بعث در عراق. ان شاء الله، اطلاعات تفصیلی‌تر در خصوص هریک از این مصاحف قرآنی ارزشمند را در مقالات جداگانه‌ای به تفصیل درج خواهم کرد.